157 դիտում

Մինչև վերջերս ծայրահեղ շոգը հիմնականում դիտարկվում էր որպես ջերմահարության և ջրազրկման առաջացման հիմնական պատճառ։ Սակայն այսօր աշխարհի տարբեր երկրների բժիշկներն ու գիտնականներն ավելի ու ավելի հաճախ են շրջակա միջավայրի բարձր ջերմաստիճանը դիտարկում որպես սիրտանոթային հիվանդությունների (ՍԱՀ) զարգացման և դրանց հետ կապված բարդությունների առաջացման կարևոր ռիսկի գործոն։ Այս համատեքստում գլոբալ կլիմայական փոփոխություններն այլևս չեն սահմանափակվում միայն բնապահպանական խնդիրներով՝ վերածվելով առողջապահական և սոցիալական կարևորագույն մարտահրավերներից մեկի։

ՄԱԿ-ի Միջկառավարական փորձագիտական խմբի (IPCC) տվյալների համաձայն՝ մինչև XXI դարի վերջը Երկրի միջին գլոբալ ջերմաստիճանը կարող է աճել 2,4–4,4°C-ով։ Սա նշանակում է, որ ծայրահեղ շոգի ժամանակահատվածները կարող են դառնալ ավելի երկարատև, հաճախակի և ինտենսիվ, իսկ դրանց ազդեցությունը բնակչության առողջության վրա՝ առավել նշանակալի։

Ժամանակակից գնահատականների համաձայն՝ ամբողջ աշխարհում տարեկան մոտ 490 հազար վաղաժամ մահվան դեպքեր կապված են շոգ եղանակի ազդեցության հետ։ Մասնագետների կանխատեսումների համաձայն՝ եթե չիրականացվեն բնակչության՝ կլիմայական փոփոխություններին հարմարվողականությանն ուղղված արդյունավետ միջոցառումներ, ապա 2030–2050 թվականներին շոգի ազդեցությամբ պայմանավորված մահացությունը կարող է աճել գրեթե երեք անգամ։

Բարձր ջերմաստիճանի բացասական ազդեցությունը սիրտանոթային համակարգի վրա պայմանավորված է մարդու օրգանիզմի ջերմակարգավորման ֆիզիոլոգիական առանձնահատկություններով։ Մարմնի կայուն ջերմաստիճանը պահպանելու նպատակով օրգանիզմը գործարկում է ջերմակարգավորման մի շարք մեխանիզմներ։ Մաշկի արյունատար անոթները լայնանում են, մեծանում է արյան հոսքը դեպի մարմնի մակերեսային հատվածներ, և ուժեղանում է քրտնարտադրությունը։ Քրտինքի գոլորշիացման միջոցով օրգանիզմը հեռացնում է ավելորդ ջերմությունը՝ նպաստելով գերտաքացման կանխարգելմանը։ Սակայն այդ պաշտպանական գործընթացը միաժամանակ ուղեկցվում է հեղուկի զգալի կորստով։

Նույնիսկ չափավոր ջրազրկումը կարող է հանգեցնել արյան խտացման։ Աճում է էրիթրոցիտների, թրոմբոցիտների և խոլեստերինի խտությունը, բարձրանում է արյան մածուցիկությունը, ինչի հետևանքով ստեղծվում են բարենպաստ պայմաններ թրոմբների առաջացման համար։ Եթե սրտի անոթներն արդեն ախտահարված են աթերոսկլերոտիկ գործընթացով, ապա նույնիսկ լրացուցիչ փոքր ծանրաբեռնվածությունը կարող է հանգեցնել սրտամկանի իշեմիայի, սրտամկանի ինֆարկտի կամ կաթվածի զարգացման։ Հենց այդ պատճառով շոգ եղանակը առավել վտանգավոր է սրտի իշեմիկ հիվանդությամբ անձանց համար։

Առանձնահատուկ դժվարությամբ են բարձր ջերմաստիճանը տանում քրոնիկ սրտային անբավարարությամբ պացիենտները։ Այս հիվանդության դեպքում ջերմային ազդեցությանը ի պատասխան անոթների լայնացման ունակությունը զգալիորեն նվազում է, ինչի հետևանքով օրգանիզմի բնական ջերմակարգավորման մեխանիզմներն աշխատում են ավելի քիչ արդյունավետ։

Ժամանակակից հետազոտությունները հնարավորություն են տալիս քանակապես գնահատել, թե որքանով է բարձր ջերմաստիճանի ազդեցության պայմաններում մեծանում սիրտանոթային համակարգի ծանրաբեռնվածությունը։ 2025 թվականին հրապարակված խոշորագույն մետավերլուծություններից մեկի հեղինակները ցույց են տվել, որ օրգանիզմի բնական գերտաքացման պայմաններում մարմնի ներքին ջերմաստիճանը միջինում բարձրանում է 0.9°C-ով, իսկ սրտի կծկումների հաճախականությունն ավելանում է միջինը 27 զարկ/րոպեով։ Ավելին, մարմնի ներքին ջերմաստիճանի յուրաքանչյուր լրացուցիչ 1°C բարձրացման դեպքում սրտի կծկումների հաճախականությունն ավելանում է ևս մոտ 26 զարկ/րոպեով։ Այս տվյալները վկայում են, որ նույնիսկ առողջ մարդկանց շրջանում շոգ եղանակը կարող է զգալիորեն մեծացնել սիրտանոթային համակարգի ֆիզիոլոգիական ծանրաբեռնվածությունը։ Իսկ արդեն ՍԱՀ ունեցող անձանց համար նման լրացուցիչ ծանրաբեռնվածությունը կարող է դառնալ վճռորոշ գործոն՝ նպաստելով հիվանդության ապակայունացմանը և ծանր սիրտանոթային բարդությունների զարգացմանը։

Կլինիկական դիտարկումների արդյունքները լիովին հաստատվում են նաև լայնածավալ համաճարակաբանական հետազոտություններով։ Ամենախոշոր մետավերլուծություններից մեկը, որն ընդգրկել է 266 հետազոտություն, համոզիչ կերպով ցույց է տվել, որ նույնիսկ օդի ջերմաստիճանի համեմատաբար փոքր բարձրացումը կարող է էական ազդեցություն ունենալ բնակչության առողջության վրա։ Սովորական ջերմաստիճանային մակարդակից յուրաքանչյուր լրացուցիչ 1°C բարձրացումը միջինում ուղեկցվում է ՍԱՀ-ից մահացության 2.1%-ով աճով։ Ընդ որում, կաթվածից մահվան ռիսկն աճում է 3․8%-ով, սրտի իշեմիկ հիվանդությունից՝ 2․8%-ով, սրտային անբավարարությունից՝ նույնպես 2․8%-ով, իսկ սուր կորոնար համախտանիշի դեպքում մահվան հավանականությունը մեծանում է 3․5%-ով։ Առավել խոցելի են սրտի ռիթմի խանգարումներով պացիենտները. օդի ջերմաստիճանի յուրաքանչյուր լրացուցիչ 1°C բարձրացման դեպքում առիթմիաների զարգացման ռիսկն աճում է 1․6%-ով, իսկ սրտի հանկարծակի կանգի հավանականությունը՝ 2․1%-ով։

Սակայն առողջության համար իրական վտանգը պայմանավորված է ոչ այնքան առանձին շոգ օրերով, որքան դրանց շարունակական հաջորդականությամբ՝ այսպես կոչված ջերմային ալիքներով։ Համաճարակաբանական հետազոտությունների տվյալներով՝ ջերմային ալիքների ժամանակ ՍԱՀ-ից մահացության ռիսկը միջինում աճում է 11.7%-ով։ Կլիմայական այս ազդեցության նկատմամբ առավել խոցելի են 65 տարեկանից բարձր անձինք։ Երկարատև շոգի ժամանակ նրանց շրջանում մահվան ընդհանուր ռիսկն ավելանում է 14.7%-ով, իսկ բարձր ինտենսիվության ջերմային ալիքների ընթացքում հասնում է 23.3%-ի՝ միաժամանակ ՍԱՀ-ի սրացումների պատճառով հոսպիտալացումների հաճախականության 12.6%-ով աճով։

Լայնածավալ հետազոտությունը, որն ընդգրկել է աթերոսկլերոտիկ հիվանդություններով ավելի քան 1,3 միլիոն պացիենտ, ցույց է տվել, որ օդի միջին ջերմաստիճանի հանկարծակի 5°C բարձրացումը կապված է սուր կորոնար համախտանիշի զարգացման ռիսկի 3%-ով, ինսուլտի՝ 2%-ով, սրտային անբավարարության պատճառով հոսպիտալացման՝ 1%-ով և ընդհանուր մահացության՝ 3%-ով աճի հետ։ Բացարձակ ցուցանիշներով դա համարժեք է տարեկան յուրաքանչյուր 100 000 պացիենտի հաշվով լրացուցիչ 23 մահվան դեպքի։ Հաշվի առնելով այն, որ նման ջերմաստիճանային տեղաշարժերը տարվա ընթացքում արձանագրվում են միջինում 185 օր, դրանք ՍԱՀ ունեցող անձանց համար ներկայացնում են առավել լայնածավալ վտանգ։

ՍԱՀ ունեցող պացիենտներին անոմալ շոգի ժամանակահատվածում խորհուրդ է տրվում նախապես մշակել ջերմային ազդեցությունից պաշտպանվելու անհատական ռազմավարություն․

• պահպանել օպտիմալ ջրային հավասարակշռությունը՝ հաշվի առնելով սրտային կամ երիկամային անբավարարության դեպքում հեղուկի ընդունման հնարավոր սահմանափակումները,

• խուսափել օրգանիզմի գերտաքացումից և հնարավորինս սահմանափակել բացօթյա գտնվելը օրվա առավել շոգ ժամերին (11:00–17:00),

• խուսափել ինտենսիվ ֆիզիկական ծանրաբեռնվածությունից օդի առավել բարձր ջերմաստիճանի ժամանակահատվածներում,

• վերահսկել բնակարանի կամ այլ փակ տարածքի ջերմաստիճանը, քանի որ կարևոր է ոչ միայն ցերեկային շոգից պաշտպանությունը, այլև գիշերային բարձր ջերմաստիճանի ազդեցության նվազեցումը։

• կանոնավոր վերահսկել զարկերակային ճնշումը, սրտի կծկումների հաճախականությունը և ինքնազգացողության վատթարացման նշանները,

• բժշկի հետ քննարկել շոգ եղանակին դեղորայքային բուժման առանձնահատկությունները, հատկապես՝ միզամուղների, հակահիպերտենզիվ դեղամիջոցների և բետա-պաշարիչների կիրառման դեպքում։ Սիրտանոթային դեղամիջոցների ինքնուրույն դադարեցումը կամ դեղաչափի փոփոխությունն անթույլատրելի է։

Անհրաժեշտ է անհապաղ դիմել բժշկական օգնության՝ հետևյալ ախտանշանների ի հայտ գալու դեպքում․

• կրծոսկրի հետևում ցավի կամ ճնշման զգացում,

• ցավի տարածում դեպի ձեռքը, ուսը կամ ստորին ծնոտը,

• սրտխփոցի ուժեղացում կամ սրտի ռիթմի խանգարման զգացում,

• արտահայտված կամ հանկարծակի առաջացած շնչահեղձություն,

• այտուցների առաջացում կամ դրանց ուժեղացում,

• մարմնի զանգվածի հանկարծակի ավելացում,

• դեմքի անհամաչափություն,

• մարմնի մեկ կեսի հանկարծակի թուլություն,

• խոսքի խանգարում,

• գիտակցության խանգարում կամ շփոթվածության վիճակ,

• մարմնի բարձր ջերմաստիճան,

• արտահայտված կամ անսովոր թուլություն։